Over de Rotterdam Architectuurprijs 2013

Tot ver in de twintigste eeuw stond de vooruitgang van Rotterdam gelijk aan het bouwen van nieuwe indrukwekkende industriecomplexen en grote kantoorpanden. De stad presenteerde deze gebouwen graag als de eerste, het grootste of het hoogste van Nederland of Europa. Maar de huidige kenniseconomie en creatieve industrie van kleinere en flexibele bedrijven heeft die grote gebouwen niet nodig.

Innovatieve broedplaatsen zijn nu belangrijker dan monofunctionele en gesloten fabrieks- en kantoorpanden. Voor nieuwe bedrijvigheid zijn niet bij voorbaat nieuwe gebouwen nodig. Gebouwen uit het (industriële) verleden kunnen goed een tweede leven krijgen met een nieuwe ‘bewoner’. Rotterdam heeft geen grote nieuwe complexen nodig, maar slimme en duurzame gebouwen. De stad moet zich verder toeleggen op het vernieuwen van oude gebouwen en niet het bouwen van nieuwe gebouwen.

De projecten op de shortlist van de Rotterdam Architectuurprijs 2013 tonen de kracht van de stad voor de toekomst. Het thema van deze vierde editie was transformatie en op de shortlist prijken 25 bijzondere projecten die stuk voor stuk laten zien dat de Rotterdamse vernieuwingsdrang ook vertaald kan worden naar een zorgvuldige stedenbouwkundige inpassing en architectonisch vakmanschap. De transformatieprojecten degraderen het bouwen van steeds nieuwe iconen tot een onnozele manier om de stad verder te ontwikkelen. In de slagschaduw van de immense nieuwbouwprojecten als de Markthal, het Centraal Station en De Rotterdam ontwikkelt zich een interessante doorleefde stad. Een stad die zichzelf niet telkens opnieuw uitvindt, maar voortbouwt op wat er staat en volwassen wordt, comfortabel voor bewoners én aantrekkelijk voor bezoekers.

Het is voor een architect nogal een verschil om een nieuw gebouw te ontwerpen of met een gebouw aan de slag te gaan die ontworpen is door een andere architect in een totaal ander tijd en dat al een geschiedenis heeft. Nieuwe gebruikers en een bestaand gebouw passen misschien niet per se bij elkaar en soms zijn er nog sterke sentimenten over het gebouw en de oude gebruiker. Maar door een gebouw te hergebruiken heb je soms unieke ruimtes, veel groter of hoger als strikt nodig, en ook de directe omgeving kan een herstart krijgen. De vier genomineerde projecten -het Schieblock, Dreamhouse, De Karel Doorman en het Onderwijscentrum Erasmus MC- zijn daar een goed voorbeeld van. Bij De Karel Doorman naar ontwerp van Ibelings van Tilburg architecten is op het bestaande winkelpand aan het Binnenwegplein een nieuw woongebouw gezet. Op een innovatieve manier is hiermee het aantal woningen in het centrum vergroot en dus de leefbaarheid verbeterd. Op straatniveau is haast niets veranderd aan het bestaande winkelgebouw van Van den Broek en Bakema. Met evenveel respect voor de Lijnbaan is het Dreamhouse aan de Karel Doormanstraat getransformeerd tot juwelierszaak. De winkel straalt een waardigheid uit die doet denken aan de beginjaren van de Lijnbaan. Claus en Kaan Architecten laat zien hoe Rotterdam dient om te gaan met haar jonge monument.

Een ander project van Claus en Kaan Architecten heeft uiteindelijk de Rotterdam Architectuurprijs 2013 gewonnen: het Onderwijscentrum Erasmus MC. Een onooglijke binnenplaats in het ziekenhuiscomplex is in een royaal onderwijsatrium veranderd. De jury waardeerde naast de architectonische en bouwkundige ingrepen terecht ook de impact van het gebouw op Rotterdam als onderwijsstad. Studeren in Rotterdam krijgt hier een nieuwe dimensie.
Het Schieblock heeft een beweging in gang gezet waar de hele omgeving in meegetrokken is. De betrokkenheid is groot en het voldoet aan de verwachting dat het Schieblock de publieksprijs van de Rotterdam Architectuurprijs 2013 wint. Het zou erg pijnlijk zijn als het door ZUS ontwikkelde aanpak van strategische, tijdelijke interventies als aanjager voor gebiedsontwikkeling toch niet wordt begrepen door beleggers, ontwikkelaars en de gemeente. Er is nog steeds de dreiging dat het bottom-up initiatief plaats moet maken voor een groot nieuw complex. Het Schieblock, het Onderwijscentrum, maar ook de 23 andere projecten op de shortlist, maken duidelijk waarom dat niet verstandig is.

Dit artikel is gepubliceerd in de Architectuur Agenda Rotterdam januari - februari 2014.