Hauben.nl - Blog

Souper #33

Tue, 17 Apr 2012 00:00:00 +0200

Onze gasten deze keer: Bernard Colenbrander (hoogleraar architectuurgeschiedenis TU/e) en Willem Hein Schenk (voorzitter BNA en partner bij De Zwarte Hond). Het heden en het verleden van de architectuurprofessie aan tafel. Beide hebben een opvallende progressieve kijk op de toekomst van een architectuurpraktijk in Nederland. Een architect dient meer te ondernemen en tegelijk meer beschouwelijk te schrijven over eigen en andermans werk. Deze twee zaken die dichter bij elkaar liggen dan ik dacht.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond), Jasper de Haan (architect) en ik een aantal collegae of interessante mensen uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

Souper #32

Wed, 07 Mar 2012 00:00:00 +0100

Een avondje Chinees met Michel Schreinemacher (Next Architects) en Ralf Pasel (Pasel K. architects). Beide vertelde ons enthousiast over hun ervaringen in China. Beide vertelde ons enthousiast over hun ervaringen in China. Enerverend en soms erg moeilijk, maar altijd spannend en goed eten. Respect voor deze avonturiers.

Het restaurant Asian Glories was het juiste decor voor sterke verhalen uit China. Een beetje flauw, maar het is ook gewoon een goed restaurant.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond), Jasper de Haan (architect) en ik een aantal collegae of interessante mensen uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

Geen onnozele iconen

Fri, 02 Mar 2012 00:00:00 +0100

Als evenement hebben de Olympische Spelen de rol van de wereldtentoonstelling volledig overgenomen. Waar voorheen de wereldtentoonstelling een beeld van de economische, sociale, culturele en technische voorspoed van de hoststad moest laten zien, staan tegenwoordig de inventieve architectuur en stedenbouwkundige ingrepen voor de Olympische Spelen vooraan in de citymarketing. Welke weerslag heeft dat (marketing)geweld op een stad?

Het Londense Hyde Park was in 1851 het toneel voor de eerste wereldtentoonstelling. Prins Albert, echtnoot van de Britse koningin Victoria, nodigde een reeks landen uit om kennis en kunde te delen. Joseph Paxton bouwde hiervoor het imposante Crystal Palace, een ruimte van staal en glas. Bij binnenkomst werden de bezoekers duizelig, en dat was ook precies de bedoeling van de Prins-gemaal. De rest van de wereld diende met name te zien hoe indrukwekkend de economische, sociale, culturele en technische vooruitgang van Groot-Brittannië wel niet was. Sinds die tijd is de wereldtentoonstelling lang gezien als hèt podium voor inventieve architectuur en gedurfde stedenbouwkundige ingrepen in een stad. Het tijdelijke karakter van deze gebeurtenis en een schijnbaar vriendschappelijke competitie creëerde een ideale situatie waarin ontwerpers ongelimiteerd konden experimenteren.

Inmiddels hebben de Olympische Spelen als evenement deze rol volledig overgenomen. Qua internationale concurrentie en profilering overtreft de vierjaarlijkse Olympiade nu de impact van een wereldtentoonstelling. Het Bureau International des Expositions heeft de grootste moeite om elke keer weer een stad te vinden die een grote wereldtentoonstelling wil organiseren. Terwijl het Internationaal Olympisch Comité (IOC) een hele manifestatie van de biedingprocedure heeft gemaakt waarin steden het tegen elkaar moeten opnemen om een Olympiade te mogen organiseren. Het binnenhalen van de Olympische Zomerspelen in London voor 2012 wordt dan ook als grote overwinning gezien van Sebastian Coe (voorzitter van het London Organising Committee of the Olympic Games and Paralympic Games) op de andere kandidaat-steden Parijs, New York, Madrid en Moskou. Het Olympisch adagium ‘meedoen is belangrijker dan winnen’ geldt zeker niet bij een biedingprocedure voor een Olympiade. De belangen zijn groot en de voorinvesteringen aanzienlijk.

Sevilla versus Barcelona
In 1992 overstijgt de Olympiade van Barcelona voor het eerst een wereldtentoonstelling, die dat jaar wordt gehouden in hetzelfde land: de Universal Exposition of Seville. Sinds Spanje vanaf 1985 lid is van de Europese Unie (EU), is het land economisch snel gegroeid en heeft een sterke bewijsdrang om aan te sluiten bij de Europese tradities. Spanje wil op het wereldtoneel weer volwaardig meetellen.

Het verschil tussen beide steden is echter schrijnend. In Sevilla wordt geprobeerd het stadsdeel aan de overkant van de rivier, door middel van een imposante brug van Calatrava, bij het centrum te betrekken. Het werkt alleen tijdens de maanden van de Expo. Daarna mislukt de transformatie naar een kantoor- en bedrijvenlocatie met recreatieve voorzieningen schromelijk. Een aantal landenpaviljoens staat nu nog steeds weg te kwijnen op een troosteloos bedrijventerrein. Ruimtelijk heeft de wereldtentoonstelling dus geen enkele meerwaarde gecreëerd voor de stad. De Olympische Spelen voor Barcelona daarentegen zijn een opmaat voor de herstructurering van de hele stad. Wijken worden gerevitaliseerd, investeringen voor nieuwe sport- en verblijfaccommodaties worden over de hele stad verdeeld en een oud atletiekstadion wordt gerenoveerd. Tot vervelens toe is Barcelona sinds de Spelen van 1992 hèt voorbeeld voor upgraden van een stad en hoe die op de kaart te zetten bij een breed publiek.

Ondanks de grote investeringen in infrastructuur en de grote en massieve monofunctionele accommodaties kan een stad economisch en ruimtelijk blijkbaar dus beter worden na een Olympiade. Het IOC heeft dit als snel door en sinds 1992 worden de Zomerspelen en de Winterspelen niet meer in hetzelfde jaar gehouden. Sinds 1994 vinden de Winterspelen in de even jaren tussen de Zomerspelen plaats. De competitiedrang tussen landen en steden kan zo maximaal worden benut en de aandacht voor een manifestatie wordt goed verdeeld. Daarom hebben we nu elke twee jaar een succesvol, commercieel entertainmentevenement gerelateerd aan sport.

Hogere doelen
Na Barcelona wordt met de Zomerspelen in Atlanta (1996), Sydney (2000), Athene (2004) en Beijing (2008) de amusementwaarde van het megasportevenement verder ontwikkeld. Ook worden de Spelen in een aantal steden wederom als aanleiding gebruikt voor stedelijke vernieuwing. Maar alleen Sydney komt in de buurt van de impact die de Spaanse Spelen ruimtelijk op de stad hebben gehad. Atlanta had het niet echt nodig en in Athene is het gewoonweg mislukt. Het IOC verandert na Athene van strategie. De toenemende vercommercialisering en schaal van het evenement heeft zich immers langzaam tegen de organisatie gekeerd. Er worden hogere doelen gesteld en de aandacht wordt van economische aspecten verlegd naar maatschappelijke kwesties. Het IOC stelt randvoorwaarden aan China: het land moet de mensenrechten verbeteren. Maar echt moeilijk wil het IOC het China ook weer niet maken. Het is dan ook maar de vraag of Beijing de Olympische Spelen daadwerkelijk nodig heeft gehad voor verdere ruimtelijke ontwikkeling, onduidelijk is ook of de mensenrechten in China wezenlijk veranderd zijn. De stad zal zich zonder de Spelen waarschijnlijk net zo snel en voortvarend ontwikkeld hebben, met even spectaculaire gebouwen. Omdat het IOC verder niet aan nazorg doet, bekommert de organisatie zich na het evenement niet meer om de exploitatie van de verschillende stadions en de mensrechten.

Nieuwe Spelen, nieuwe kansen
Met de toekenning aan Londen is het IOC wel een stap verder gegaan. De tijd van alleen een sportfeestje geven is voorbij. Londen heeft de Spelen van 2012 mede gekregen door de maatschappelijke- en duurzaamheidsdoelstellingen van de stad. Er dient op een structurele manier iets te worden achtergelaten in het stadsbeeld. De Olympische Spelen worden ingezet ter verbetering van sociaal zwakkere wijken. De maatschappelijke relevantie van sport in de samenleving wordt daarmee verder uitvergroot en gekoppeld aan ruimtelijke transformaties.

De hoofdlocatie van de XXXe Olympiade is het Olympische park in de wijk Stratford. Het park bevat naast het Olympisch dorp het Olympisch stadion, zwembad, hockeycentrum, velodrome en de hand- en basketbalarena. Het stedenbouwkundig masterplan voor het hele park, inclusief de infrastructuur is in handen van een consortium onder leiding van het architecten- en ingenieursbureau EDAW, inmiddels AECON genoemd. Al ruim voor de spelen is de Olympic Delivery Authority, verantwoordelijk voor realisatie van de nieuwe accommodaties en infrastructuur, bezig met de nalatenschap van de Spelen. Dat is uniek in de geschiedenis van de Olympische Spelen, en met de oprichting van de Olympic Park Legacy Company wordt er ook serieus werk van gemaakt.

Mythe
Het park en de gebouwen zijn nog niet af, laat staan gebruikt, maar het hergebruik en de herbestemming is al bekend. Althans op papier, onderhandelingen over nieuwe bestemming(en) lopen niet allemaal even goed. Duidelijk is wel dat het park na de Spelen een andere naam krijgt: het Queen Elizabeth Olympic Park, en een functie voor de omliggende buurten zal krijgen. Een deel van de sportaccommodaties wordt aangepast of verplaatst naar een plek elders in het Verenigd Koninkrijk. Een ander deel van de accommodaties komt beschikbaar voor de omliggende buurten. Het Olympisch dorp moet zo normaal mogelijk ogen, zodat het na de Spelen moeiteloos kan opgaan in de belendende stadsdelen. Uitbreidingen zijn nu al voorzien.

Het masterplan voor de Olympische Spelen is daarmee slechts het begin voor de (her)ontwikkeling van het hele gebied in Oost-Londen. Voor een tijdelijke evenementenlocatie heeft het plan een erg permanente vaste structuur en voor een permanent plan worden de kwaliteiten mede bepaald door een aantal kortstondige programmaonderdelen. Voor een Olympische locatie lijkt dit een originele aanpak, maar voor het postolympisch tijdperk wordt weer teruggrepen op conventioneel stedenbouwkundig instrumentarium. Het tijdelijke ogende, maar permanent bedoelde orbit van kunstenaar Anish Kapoor naast het Olympisch stadion is hiervan het beste voorbeeld. Dit stalen kunstwerk met uitkijkplatform wordt nu al de Eiffeltoren (wereldtentoonstelling 1889) van Londen genoemd en moet het landmark van de Spelen, èn de herinnering erna, worden. Maar in Londen zouden ze beter moeten weten. Het Crystal Palace werd na de wereldtentoonstelling tenslotte ook afgebroken, elders opgebouwd en is uiteindelijk volledig afgebrand. Het gebouw heeft hierdoor een mythe gecreëerd, de eerste wereldtentoonstelling is bij iedereen in het geheugen geprent en heeft het Hyde Park tot een legendarisch plek gemaakt.

Hoe het ook uitpakt in Londen, de aanpak is in ieder geval uniek te noemen en past bij een de nieuwe visie van het IOC waarin de nalatenschap in een stad serieus wordt genomen. Het IOC wil geen witte olifanten meer achterlaten na het sportfeestje. Nutteloze gebouwen op een verkeerde plek die niet rendabel te exploiteren zijn na de Spelen, moeten worden voorkomen.

Nieuwe Spelen, hetzelfde plan
Rio de Janeiro is in 2016 de volgende stad waar de Zomerspelen worden georganiseerd. Voor het eerst in de geschiedenis zijn deze Spelen in Zuid-Amerika. Net als Spanje in de jaren negentig en China in het begin van de twintigste eeuw, heeft Brazilië het komende decennium haar ‘Coming out parties’. Met het wereldkampioenschap voetbal in 2014 en de XXIe Olympiade in 2016 wil Brazilië zich nadrukkelijk manifesteren op het wereldtoneel. De stad had zich al ook al in 2004 en 2012 kandidaat gesteld, maar de beperkte ervaring en de slechte infrastructuur waren toen steeds een groot probleem. Bij de biedingprocedure voor 2016 hebben de beroemde stranden aan de Atlantische Oceaan het echter weten te winnen van de kades aan het Michiganmeer in Chicago, de Baai van Tokio en de rivier Manzanares in Madrid.

Het IOC realiseert zich dat elk land vraagt om een eigen invulling van de Olympische gedachte en doelstelling. Een ander land, een andere stad, een ander volk en een andere cultuur vraagt specifieke aanpak en organisatie. Deze nadrukkelijke verschillen vragen blijkbaar wel om dezelfde ruimtelijke vertaling. Het architecten- en ingenieursbureau AECON is opnieuw geselecteerd voor het masterplan van het Olympische park voor de Zomerspelen in Rio. Nu werkt AECON samen met Braziliaanse partners. Het Londense model voor een Olympisch park in vier fases wordt opnieuw toegepast. Eerst wordt de bestaande situatie zoveel mogelijk opgeschoond, bestaande gebouwen worden eventueel hergebruikt of herbestemd of anders gesloopt. Dan wordt voor de Olympische Spelen een beperkt aantal permanente en tijdelijke sport-, media- en woonaccommodaties gebouwd op het terrein. Vervolgens worden na de Olympische Spelen de meeste locaties verplaatst of aangepast om ze rendabel te kunnen exploiteren als buurt, wijk, stedelijke of regionale voorziening. Als laatste fase wordt rond de overgebleven voorzieningen een wijk met appartementen uit de grond getrokken.

In Londen lijken de plannen nog enigszins begrijpelijk voor de situatie en kan hoopvol naar de toekomst worden gekeken. In eerste instantie leidt de aanpak van het zogenoemde embedded urbanism tot een slim hergebruik van een record aantal bestaande sportaccommodaties. Ook wordt het grootste aantal tijdelijke voorzieningen gebouwd. De hoofdlocatie van de Olympische Spelen van 2016 ligt echter aan de rand van de beste wijk van Rio. Barra de Tijuca is een wijk die wordt gekenmerkt door een zeer hoge levensstandaard en een zeer hoog aantal privaat beveiligde wooncomplexen. Door het ontbreken van favela’s in de wijk en directe omgeving is het één van de veiligste plekken in Rio. Het driehoekige terrein van ongeveer driehonderd hectare grenst voor het grootste deel aan een meer. Een veiligheidsobsessie lijkt eerder de drijfveer voor dit ruimtelijke plan dan herstructurering van een stuk stad. Het Olympische park ligt volkomen geïsoleerd en AECON is niet in staat geweest om de sociale doelstellingen van de Spelen te vertalen in een ruimtelijk masterplan. De locatie is er gewoonweg niet geschikt voor en de belendende wijk heeft er geen behoefte aan. Toch is de trend na Londen wel gezet; er worden nu plannen gemaakt die over de Spelen heenkijken. De ‘hit-and-run’-mentaliteit is over. Alleen wordt in Londen stadsdelen opnieuw met elkaar verbonden en in Rio slechts een stadsdeel uitgebreid.

Aanpassingsvermogen
Groot-Brittannië en Londen hoeven zich niet te bewijzen. Historische en emotionele argumenten zijn de drijfveren om een Olympiade opnieuw te organiseren. Londen heeft de Spelen niet echt nodig, maar de Spelen hebben de stad wel nodig. Londen gebruikt de Spelen als generator voor herstructurering van een deel van de stad. Dit was waarschijnlijk toch nodig geweest ergens in de komende jaren. Het gaat nu alleen beduidend sneller. De Spelen gebruiken Londen om te laten zien dat het evenement meer is dan een commerciële happening. In Rio de Janeiro worden de argumenten van de wereldtentoonstellingen uit de vorige twee eeuwen van stal gehaald. Steden in landen met opkomende economieën zijn op zoek naar een podium om zichzelf in de kijker te zetten.

Bij beide Spelen zijn onnozele iconen tot een minimum beperkt. De gebouwen blijven spectaculair, maar zijn duurzaam, demontabel en makkelijk te hergebruiken. De stedenbouwkundige plannen zijn programmatisch en ruimtelijk flexibel waardoor zij makkelijk aangepast kunnen worden aan de economische behoeftes in de jaren na de Spelen. Het legaat van de Spelen zit dus niet meer in gebouwen, maar in de verhalen en sportbeelden die in de zeventiendaagse Olympiade worden vastgelegd in een stad.

(Geen onnozele iconen is gepubliceerd in S+RO nr. 1/ 2012 )

Souper #31

Wed, 01 Feb 2012 00:00:00 +0100

Jaap Evert Abrahamse (historicus en senior onderzoeker historische stedenbouw bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en Sander Lap (Stedenbowkundige & landschapsarchitect) waren onze eerste gasten in 2012. Beiden hebben een spraakmakende cv en zijn expert in oude en nieuwe stedenbouw. Jaap Evert is schrijver van het prachtige boek De grote uitleg van Amsterdam. Stadsontwikkeling in de zeventiende eeuw. Sander heeft een ontwerpbureau waarmee hij proactief opdrachten vergaart en uitvoert. Wij hebben geprobeerd te definiëren wat de meerwaarde van stedenbouw zou kunnen zijn voor steden en dorpen in Nederland. Wij zijn er nog niet uit, maar de dialoog was goed.

Meer inzicht krijgen over stedenbouw gaat goed samen met een goed uitzicht over de stad. De Euromast is hier ideaal voor. Maar de combinatie uitzicht en goed eten gaat helmaal niet goed samen. Ze doen hun best, maar de gerechten en de wijn waren teleurstellend. Gaan wij niet meer doen.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond), Jasper de Haan (architect) en ik een aantal collegae of interessante mensen uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

Archipelago Kiev

Wed, 25 Jan 2012 00:00:00 +0100

De Dnjepr is een brede rivier met een reeks van groene eilanden. De rivier, of beter: het natuurgebied, scheidt de stad Kiev in twee gebieden. De oude stad op de linker oever en de nieuwe stad op de rechter oever. De rivier met de archipelago is voornamelijk een recreatiegebied voor de inwoners van beide stadsdelen. In de zomer wordt het gebied intensief gebruikt en daarom zijn er enkele kleinschalige functies aanwezig op de eilanden. Vastgoedinvesteerders en projectontwikkelaars willen graag de groene eilanden verder ontwikkelen. Dat is vreemd omdat in beide stadsdelen nog veel plek is om te (her)ontwikkelen.

De Dienst Stedelijke Ontwikkeling en Architectuur in Kiev heeft samen met het architectbureau Zotov&co een internationale stedenbouwkundige prijsvraag georganiseerd met als doel een integrale strategie te ontwikkelen voor de eilanden. Stedenbouw wordt haast niet bedreven in de Oekraïne en het is dus moedig om zo’n prijsvraag uit te schrijven en tracht te komen tot eerst een goede visie en dan pas bouwen. De winnaars worden betrokken bij toekomstige plannen voor de stad. Als één van de juryleden heb ik een vijftigtal plannen moeten beoordelen.

Uiteindelijk hebben wij een drietal plannen kunnen aanwijzen die om een integrale manier de eilanden ontsluiten, conserveren en op een zorgvuldige manier ontwikkelingen mogelijk maken. Het is wellicht een begin tot een eerste aanzet voor een structurele aanpak van de ruimtelijke ontwikkeling van Kiev.

Souper #30

Thu, 08 Dec 2011 00:00:00 +0100

Kwartiermaakster Nicole Hoven (Hof van Hoven, o.a. Rotterdamse Oogst) en evenementenorganisator Jasper Scholte (JMR, o.a. Nacht van de Kaap) zorgen werkelijk voor de branding van Rotterdam. Creatieve stadsontwikkeling heeft in hun ogen niets te maken met permanente fysieke constructies, maar alles met kortstondige publieke omgevingen waarmee een tijdelijke ambiance wordt gecreëerd die de stad doet sidderen in alle hevigheid.

De zorgen voor de toekomst van Rotterdam zijn voor alle mensen aan tafel gelijk. Waar moet Rotterdam op inzetten? Op groot, veel en hevig of klein, fijn en zorgvuldig. Massale publiekstrekkers versus precies geprogrammeerde manifestaties. Het projectmatig bouwen van appartementen versus het toelaten van kleinschalige particuliere initiatieven. Gediscussieerd is over een groot aantal mogelijke ideeën en oplossingen. Iedereen verliet het restaurant met een veel inspiratie en energie.

De soupers zijn altijd op de laatste maandag van de maand, maar door omstandigheden werd het de eerste woensdag van de maand. Hierdoor kunnen wij ook wat verschillende restaurants bezoeken. Deze souper was in restaurant-bar-club Blender . Het eten was uitstekend. De wijnen waren goed. De bediening vriendelijk. Alleen zaten wij wat eenzaam met ons zessen in de grote ruimte. Dat was voor de dj geen rede om de muziek vanaf 22:00 uur hard aan te zetten. Dit is tragisch als er een beperkt aantal mensen in de zaak zijn en onhandig als je nog aan het eten bent. Jammer.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond), Jasper de Haan (architect) en ik een aantal collegae of interessante mensen uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

Kuipvrees

Thu, 01 Dec 2011 00:00:00 +0100

De gezamenlijke kandidatuur van België en Nederland om het wereldkampioenschap voetbal binnen te halen werd na de verloren WK-finale in Zuid-Afrika met veel zelfverzekerdheid gepresenteerd aan de FIFA. Het EK- voetbal in de lage landen was immers succesvol verlopen in 2000 en als vicewereldkampioen voetbal dachten een goede kans te maken om het zelf eens een WK-toernooi te organiseren. Het mocht niet zo zijn. Traditie, kennis en een elftal van (oud)stervoetballers hebben geen indruk gemaakt op de selectiecommissie. Het vele male grotere Rusland en vele male kleinere Qatar werden in december 2010 gewaardeerd voor hun aanpak en visie. Zij organiseren het WK in respectievelijk 2018 en 2022.

Met studenten van de Rotterdamse Academie van Bouwkunst hebben wij een ontwerpendonderzoek gedaan naar de mogelijkheden van De Kuip. Het stadion uit 1937 is dringend aan vervangen toe of aan een rigoureuze opknapbeurt. Het mogelijke WK vormde een goede aanleiding om een nieuw stadion te ontwikkelen. Dit nieuwe stadion aan de Maas voor zo’n 80.000 toeschouwers maakt het oude stadion overbodig. Om één enkel stadion te exploiteren is al een hele klus, twee grote stadions naast elkaar rendabel krijgen is onmogelijk. Dat is niet zo moeilijk te begrijpen, maar niemand die dit hardop durft uit te spreken. Met de naamstelling van het virtuele nieuwe stadion beginnen de problemen al. Het nieuwe stadion werd in het begin De Nieuwe Kuip genoemd, maar als snel wordt de naam Het Nieuwe Stadion gehanteerd om de sentimenten enigszins te beteugelen. Men wil ook om geen enkele manier de suggestie wekken dat men af wil van de oude Kuip.

De twee stadions staan in het ontwikkelingsgebied Stadionpark. In de plannen die voor het WK ontwikkeld zijn voor dit gebied staat De Kuip ongemakkelijk naast Het Nieuwe Stadion. Ergens verscholen tussen woon-en kantoorgebouwen en tussen het station en Het Nieuwe Stadion staat een onbruikbaar gebouw. Het programma voor het oude stadion is onduidelijk en ruimtelijk voegt het gebouw niets toe in het gebied. Het gebouw staat erbij als een ingewikkeld relikwie uit het verleden. De gemeente stelt een beslissing over een nieuw stadion keer op keer uit. De grootste partijen zijn niet tegen een nieuw stadion, maar sluiten verbouwing of herontwikkeling van De Kuip ook niet uit. De discussie wordt gegijzeld door verlangens naar het verleden en angst voor een onzekere toekomst. Voetbaltempel De Kuip doet veel mensen huiveren.

Kuipvrees is een bekende voetbalkwaal in Nederlandse voetbalwereld. Zwabberende benen, knikkende knieën en chaos in het hoofd zijn de symptomen. De term is oorspronkelijk bedacht voor voetballers die mislukten in dienst van Feyenoord. Zij bezweken zodra ze het imposante stadion betraden en konden hun verwachtingen niet waarmaken. De term is ook van toepassing op bezoekende clubs die elders goed presteren, maar in De Kuip te veel onder de indruk zijn van het imponerende stadion en de ambiance. Maar Kuipvrees is een ongemak dat tegenwoordig ook is te herkenen is bij plannenmakers van Stadionpark, belanghebbenden in het gebied en de politiek.

De voetbalwereld is op alle fronten verzakelijkt, maar bij een oud stadion gaat sentiment weer de boventoon voeren en weet niemand hier echt mee om te gaan. De kandidatuur van Qatar is in dezen wel interessant. Zij verbouwen twee stadions en bouwen drie nieuwe stadions voor het WK. De altijd aanwezige zon in het oliestaatje zorgt voor een probleem en is tegelijk de oplossing. Door de ondragelijke hitte dienen de stadions gekoeld te worden. De energie die hiervoor nodig is wordt opgewekt door zonne-energie. Naast deze uitdaging worden de stadions ook nog eens gedemonteerd na het WK en geschonken aan landen waar wel een voetbaltraditie is, maar geen geld voor goede voorzieningen. Deze twee uitgangspunten staan gerant voor een nieuwe aanpak en originele ontwerpen. De stadions zijn bij oplevering state of the art, maar worden na een paar weken verwijderd en verplaats. Geen last hebben van traditie werkt bevrijdend.

Tijdens het staatbezoek aan Qatar in maart 2011 benadrukte minister Verhagen tijdens een rondetafelgesprek tussen vertegenwoordigers van het Nederlandse en Qatarse bedrijfsleven dat wij als voetballand veel te bieden. Naast leveren van voetbaltrainers zijn wij als natie in staat land te winnen uit zee voor WK-faciliteiten, innovatieve stadions bouwen, verlichting te installeren en gras voor de velden leveren. “Nederland kan alles leveren behalve de wereldcup zelf” sprak de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie opgetogen. Dit is enigszins tragisch. Qatar heeft ons verslagen met veel innovatieve en originele ontwerpen en heeft gekozen voor een paar goede ontwerpers die raad weten met oude en nieuwe stadions. Wellicht was The HollandBelgium Bid beter geweest als er gebruikt was gemaakt van de aanwezige architectonische en stedenbouwkundige ontwerpers in ons eigen land en er originele ontwerpoplossingen waren verzonnen voor onze eigen stadions en de gebieden eromheen. Als wij onze kennis en kunde in het buitenland willen vermarkten, moeten wij dan niet eerst in eigen land het goede voorbeeld geven?

(i.s.m Dennis Kaspori)
(beeld: fotovlieger.nl)

Souper #29

Tue, 08 Nov 2011 00:00:00 +0100

Een souper met een twee provinciemannen: Helmut Thoele (Senior Beleidsmedewerker Provincie Zuid-Holland) en Joks Janssen (Kwartiermaker Kennis & Onderzoek Provincie Noord-Brabant). Helmut en Joks kunnen zeer enthousiast en overtuigend praten over het nut van de provincie in relatie tot ruimtelijke ordening. Metropoolregio Rotterdam Den Haag en de landstedelijke ontwikkelingen in Brabant zijn succesvolle formules. Hier mogen wij wat meer trost op zijn. Laten wij de gehandicapte gemeentelijke diensten ruimtelijke ordening in steden nu maar echt opheffen. Laat de inrichting van regio's, steden en het landelijk gebied nu maar over aan de provincie. Hier zitten namelijk verstandige personen die integraal kunnen denken. Dit weten alleen iets te weinig mensen.

In Rotterdam zijn veel restaurants gesloten op maandag. Gelukkig is restaurant Lux weer zeven dagen per week open voor een heerlijke Italiaanse maaltijd.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond, Jasper de Haan ( (architect) en ik een aantal vakgenoten uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

Souper #28

Tue, 04 Oct 2011 00:00:00 +0200

Maandag waren wij een stel bevoorrechte jongens. Onze charmante tafeldames Gus Tielens (korth tielens architecten) en Martine de Wit (DUS architecten) zijn speciaal voor ons helemaal uit Amsterdam gekomen.

Nu is restaurant Huson alleen al de moeite waard. Tijdens onze overheerlijke maaltijd hebben wij getracht het Amsterdamse architectuurklimaat te analyseren. Veel onderwerpen, instellingen en personen hebben de revue gepasseerd. Wij hebben veel enthousiaste verhalen gehoord en een enkel kritisch geluid. Wij zouden in Rotterdam eens kunnen beginnen om enthousiast te zijn over de stad. Wij zijn er maar gelijk mee begonnen.

Tussendoor was er een quiz. Teksten van verschillende levensliederen werden te gehore gebracht en aan ons de opdracht om te raden welke stad hoorde bij een bepaalde tekst. Een erg moeilijk opgave en de conclusie is dat de steden op dezelfde manier worden bezongen.

Elke maand nodigen Daan Bakker (Daf-architecten), Jeroen de Willigen (DeZwarteHond), Jasper de Haan (architect) en ik een aantal vakgenoten uit om samen te eten, te drinken en te discussiëren over ons vak, de stad Rotterdam en aanverwante zaken.

King John

Wed, 28 Sep 2011 00:00:00 +0200

Portman’s empire as a benchmark

Met de architectenbranche in Nederland gaat het ronduit slecht. Nieuwe opdrachten zijn moeilijk te verwerven, voor minder honorarium verwachten opdrachtgevers meer arbeid, bureaus moeten mensen ontslaan, houden ermee op of gaan failliet. De werkeloosheid onder architecten groeit gestaag en veel architecten gaan uit noodzaak maar voor zichzelf beginnen. Om het tij te keren moeten architecten meer gaan ondernemen is het devies. Maar kunnen architecten dat eigenlijk wel?

Want architecten dachten in het verleden slim te zijn en hebben veel verantwoordelijkheden zonder probleem afgestaan. Voor ieder willekeurig bouwwerk is er een line-up van vele soorten ingenieurs die verantwoordelijk zijn voor de constructie, bouwfysica en installatie. Ook het tekenwerk, bestekschrijven en presentaties maken is nu het werkveld van experts. En de begeleiding van al deze partijen is ook een vak apart geworden: dat wordt graag overgelaten aan een procesmanager. Met het outsourcen van werk is niets mis, maar als er geen substantiële nieuwe werkzaamheden en verantwoordelijkheden voor de architect worden gecreëerd, dan is de rol van de architect uitgehold. En dat is op dit moment bij veel bureaus aan de hand. Het kan ook anders. Neem entrepreneur-architect John Portman .

In de gloednieuwe documentaire John Portman, a life of building van Ben Loeterman legt Portman (1924, Walhalla, South Carolina) uit hoe ondernemerschap en architectuur goed samengaan. Sinds de jaren vijftig heeft Portman een unieke praktijk waarin hij architectuur benadert vanuit sociale factoren, economische omstandigheden en een gezonde financiering . Zijn zakelijk imperium bestaat uit vier toonaangevende bedrijven. Naast het architectenbureau John Portman & Associates is hij oprichter, eigenaar en uitbater van het vastgoedbedrijf Portman Holdings, het interieur designcentrum Atlanta Decorative Arts Center en het beurs- en congrescomplex AmericasMart.

Benchmark voor zijn ondernemende aanpak is het Peachtree Center in Atlanta aan de – echt waar - John Portman Boulevard. Naast het ontwerpen van alle gebouwen, infrastructuur en publieke ruimte is het project mede op zijn initiatief ontwikkeld en heeft hij samen met beleggers land aangekocht en de bouw gefinancierd. In een dynamisch ontwerp- en ontwikkelproces is vanaf midden jaren vijftig het project uitgebreid en aangepast. Het Peachtree Center beslaat nu zo’n zestien stadsblokken met hotels, kantoortorens, winkelcomplexen, beursgebouwen en parkeergarages die de skyline van Atlanta bepalen. Een netwerk van luchtbruggen verbindt de meeste gebouwen met elkaar. Het succes van het project wordt mede bepaald doordat Portman zich voor een lange tijd committeert aan publieke organisaties en commerciële partijen. Tevens laat het project zien dat architectuur een belangrijke factor speelt in een langdurige ontwikkeling. Het Peachtree Center heeft geleid tot nieuwe programmatische en architectonische gebouwtypologieën en heeft een nieuwe standaard gezet voor met name hotels en multifunctionele gebouwen. Portman heeft hier voor het eerst bijvoorbeeld het atrium geïntroduceerd als centrale verkeersruimte voor een hotel en beursgebouw. De proactieve aanpak in Atlanta heeft eerst als model gediend voor ontwikkelingen in andere Amerikaanse steden en vanaf begin jaren negentig ook bij de stedelijke groei van steden in het Midden-Oosten en China.

De interne verkeersstructuur van verbonden atria heeft in de vakwereld veel stof doen opwaaien. Voorstanders claimen dat dergelijke geklimatiseerde ruimten de enige veilige ruimten boden in de verlaten binnensteden, zodat er in de jaren 70 ieder geval nog iets overbleef van een economische kracht en stedelijke ontmoetingsruimten. Tegenstanders menen juist dat de atria de klassieke openbare ruimten op straten en pleinen leegzogen, waardoor deze in een nòg deplorabelere staat achterbleven. De discussie is uiteindelijk stilgevallen vanaf de jaren 90, toen zowel de atria als de nieuwe openbare ruimten, compleet met openbaar vervoersysteem die nieuwe bewoners trok, downtown Atlanta lieten opbloeien, hetzelfde gebeurde in andere steden. Inmiddels kan deze discussie in de stad Rotterdam weer zeer actueel gevoerd worden. Niet minder dan Portman-fan Koolhaas zelf gaat twee binnenruimte-projecten bouwen (de Koolkaas en het Stadskantoor), en een stad-in-een-stad project is reeds in aanbouw: De Rotterdam. MVRDV realiseert een overdekte markthal en UN Studio verbouwt het oude postkantoor. Al deze gebouwen zijn multi-use en voegen afzonderlijk separate publieke ruimte toe aan de stad. Maar de vraag die weinigen zich stellen is waar die winkels en het winkelend publiek vandaan moeten komen, wat er met de Lijnbaan gaat gebeuren, hoe de gebouwen zich tot elkaar verhouden en hoe de stad er beter van wordt. Wat zou Portman doen?

Portman heeft zich als architect nooit alleen beperkt tot het ontwerpen van gebouwen. Hij initieert, financiert, bouwt en beheert ook een deel van zijn indrukwekkende portfolio. En dat is wel een groot verschil met de hit & run mentaliteit van de meeste architecten van nu. Portman ontwikkelt nieuwe ruimtelijke concepten, realiseert sensationele ontwerpen, maar gaat ook voor de winst op lange termijn. En dat laatste is het interessante afwijkende businessmodel van Portman. Het kan geen toeval zijn dat Portman amper in Europa iets realiseert en nog nooit in Nederland heeft gebouwd. Hier zijn de mogelijkheden en middelen waarschijnlijk te beperkt en als architect ben je te afhankelijk van het web van ontwikkelaars en aannemers. Een architect is misschien een goede oplosser van problemen, maar om goed te kunnen ondernemen dient een architect kennis en kunde te hebben van het traject voor en na de oplossing. Portman toont aan dat door eigenaar te worden van een probleem en door verantwoordelijkheid te nemen voor de oplossing, je op een activistische manier ruimte kan creëren om als architect zaken te doen. Get your hands dirty!

John Portman, a life of building is te zien op AFFR 2011 . Dit artikel is gepubliceerd in het magazine en op de website van AFFR 2011 .