Rem Koolhaas heeft als directeur van de 14e Architectuurbiënnale in Venetië het veel architecten erg ongemakkelijk gemaakt. Zijn thema Fundamentals - architecture not architects stelt de discipline centraal en niet de scheppers, stelt het voorafgaande centraal en niet de toekomst. In de twee hoofdtentoonstellingen, Elements of Architecture en Monditalia, wordt het heden en het verleden gepresenteerd als noodzaak. Muziek, dans, toneel en film worden essentieel geacht om dit te kunnen begrijpen.

In de tentoonstelling Elements of Architecture onderzoekt Koolhaas de fundamenten van gebouwen die door een architect overal en altijd gebruikt worden. Architecten worden erop gewezen dat verbreding van het vak niet meer gewenst is, maar verdieping. Architecten moet weer weten waarover hun eigen vak gaat. De serie Jellema Hogere Bouwkunde en Neufert Bauentwurfslehre mogen weer een prominente plek krijgen in de boekenkast. De glossy fotoboeken met gebouwen van architecten kunnen beter bij het oud papier.

Voor scheppingen van architecten waarin alle elementen gecombineerd zijn is totaal geen plek in deze tentoonstelling,In plaats hiervan wordt een film ingezet die het belang, functioneel maar zeker ook maatschappelijk en cultureel, van de elementen toont. De Italiaanse architect Davide Rapp heeft met een team twee jaar lang honderden originele fragmenten uit speelfilms bij elkaar gescharreld en samengebracht tot een prachtige inleiding van Elements of Architecture. De film laat het (oneigenlijk) gebruik van het balkon, de gang, de trap, het plafond, de lift, de roltrap, de gevel, de vloer, de haard, de hellingbaan, het dak, de toilet, de muur en het raam zien. De fragmenten komen uit oude en nieuwe films en bestrijken haast alle genres. De elementen krijgen door de geïsoleerde filmfragmenten een nieuwe betekenis en het totale resultaat onthult de nauwe edoch ambivalente verhouding tussen film en architectuur, wanneer deze slechts als decor wordt ingezet.

Monditalia
In de tentoonstelling Monditalia zijn ook geen wenkende vergezichten te vinden of iconografische gebouwen van architecten voor architecten. In Monditalia staat Italië centraal. De tentoonstelling scant het land van zuid naar noord, , aan de hand van 41 thema's.. Elk onderwerp heeft een unieke locatie en specifieke omstandigheden, maar samen vormen zij een uitgebreid en origineel portret van het gastland op het gebied van planologie, stedenbouw en (landschaps)architectuur. Podiumkunsten en de cinemagrafie vormen een integraal onderdeel van deze tentoonstelling.



De (fragmenten van) 82 films in de tentoonstelling te zien zijn, zijn gekozen door Alberto Barbera, directeur van het Internationale Filmfestival Venetië. Elk thema in de tentoonstelling wordt door twee speelfilms opnieuw geïnterpreteerd. Tegelijk vormt de selectie films samen een indrukwekkend overzicht van het land door de ogen van met name Italiaanse regisseurs. Het onderzoek Intermundia van Ana Dana Beros over Afrikaanse immgranten en Lampedusa wordt beklemmend door de films Lamerica (1994, Gianni Amelio) en Lettere dal Sahara (2006, Vittorio de Seta). De blotte billen van Brigitte Bardot in Le Mepris (1963, Jean-Luc Godard) en de beklemmende erotiek in Nostra Signora dei Turchi (1968, Carmelo Bene) brengt de bezoeker in de juiste stemming voor het onderwerp The Architecure of Hedonism, over villa's op het eiland Capri, van Martino Stierli. De vrolijke acteur Fernandel en onderkoelde Robert de Niro geven het onderwerp Countryside Worship van Mathilde Cassani ieder een eigen betekenis in respectievelijk de films Don Camillo (1952, Julien Duvivier) en Novecento (1976, Bernardo Bertolucci). Beide films zijn gesitueerd in en rond het dorp Fiorenzuola.



De enige kritiek op de selectie is dat de keuze van films uit een langverleden erg groot is. De hang naar romantiek is begrijpelijk, in de jaren vijftig, zestig en zeventig zijn nu eenmaal prachtige films gemaakt in Italië. De jongste film is Non Pensarci (2007, Gianni Zanasi). De Italiaanse cinema is de laatste jaren bezig met een wederopstanding. Regisseurs als Paolo Sorrentino (La grande bellezza, Il Divo), Matteo Garrone (Gomorra) en Luca Guadagnino (Io sono l'amore) zitten niet in de selectie. Zij laten met hun films de pijnlijke werkelijkheid zien van het hedendaagse Italië. Zij paste blijkbaar niet bij één van de onderwerpen.



De indeling van de films naar onderwerp is een intens visueel testimonium over stedelijke en landschappelijke structuren, sociale en industriële decors, economische en politieke perspectieven, individuele en collectieve ambities. Samen bieden de gekozen fragmenten uit de films een mozaïek van de interpretaties van Italië en haar geschiedenis. Monditalia is een bijzonder kritisch, soms cynisch en vaak confronterend zelfonderzoek. De tentoonstelling kantelt het beeld van Italië van alleen een mooi land, zoals we het kennen uit reclames, naar een eigentijdse, eigenzinnige en meer gelaagde samenleving.

Koolhaas ligt in zijn beschrijving toe dat Monditalia symbool staat voor een fenomeen dat zich overal ter wereld voordoet; veel landen balanceren net als Italië tussen chaos en een realisatie van haar interessante mogelijkheden. Een scan en herinterpretatie van de relatie tussen ruimtelijke vormgeving en samenleving kunnen meer landen in Europa gebruiken. Nederland ook. Maar een tentoonstelling maken zoals Monditalia is haast onmogelijk. De geschiedenis van de Italiaanse cinemagrafie is groter, veelzijdiger en mooier. Italiaanse cineasten kunnen ongeëvenaard een interessante relatie leggen tussen een samenleving en ruimten rondom.

Dit artikel is gepubliceerd op de site van het AFFR.
De 14e architectuurbiënnale in Venetië is tot en met 23 november 2014. Elke vrijdag wordt één van de 82 films vertoont.